श्रावणबाळ

शर आला तो, धांवुनि आला काळ

विव्हळला श्रावणबाळ,

'हा! आई गे!', दीर्घ फोडनी हांक,

तो पडला जाउन झोंक.

ये राजाच्या श्रवणी करुणा वाणी,

हृदयाचें झालें पाणी.

त्या ब्राह्मणपुत्रा बघुनी

शोकाकुल झाला नृमणी

आसवें आणुनी नयनीं

तो वदला, 'हा हंत! तुझ्या नाशाला

मी पापी कारण बाळा!' ॥ १ ॥

मग कळवळुनी, नृपास बोले बाळ,

'कशि तुम्हीं साधिली वेळ!'

मम म्हातारे, मायबाप तान्हेले

तरुखाली असती बसले

कावड त्यांची, घेउन मी काशीला

चाललों तीर्थयात्रेला.

आणाया निर्मळ वारी

मी आलों या कासारीं

ही लगबग भरुनी झारी

जों परत फिरें, तों तुमचा शर आला

या उरांत रुतुनी बसला. ।।२।।

मी एकुलता, पुत्र, कसा हा घाला

मजवरती अवचित आला!

त्यां वृद्धपणी, मीच एक आधार

सेवेस अतां मुकणार.

जा, बघतिल ते, वाट पांखरावाणी

द्या नेउन आधीं पाणी.

आहेत अंध ते दोन्ही,

दुर्वार्ता फोडुं नका ही,

ही विनती तुमच्या पायी,

मजमाघारी, करा तुम्ही सांभाळ

होउनियां श्रावणबाळ. ॥३ ॥।

परि झांकुनि हे, सत्य कसे राहील?

विधिलेख न होई फोल.

काळिज त्यांचें, फाटुन शोकावेगें

ते येतिल माझ्यामागे,

घ्या झारी ... मी जातों ...

त्याचा बोल लागला जावया खोल,

सोडिला श्वास शेवटला,

तो जीव-विहग फडफडला,

तनु-पंजर सोडुनि गेला,

दशरथ राजा, रडला धायी धायी

अडखळला ठायी ठायीं.।।४।

Explanation: 

शर आला तो, धांवुनि आला काळ

विव्हळला श्रावणबाळ,

'हा! आई गे!', दीर्घ फोडनी हांक,

तो पडला जाउन झोंक.

ये राजाच्या श्रवणी करुणा वाणी,

हृदयाचें झालें पाणी.

त्या ब्राह्मणपुत्रा बघुनी

शोकाकुल झाला नृमणी

आसवें आणुनी नयनीं

तो वदला, 'हा हंत! तुझ्या नाशाला

मी पापी कारण बाळा!' ॥ १ ॥

• मराठी अर्थ: राजा दशरथाने मारलेला बाण काळासारखा (मृत्यूसारखा) धावून आला आणि श्रावणबाळाला लागला. तो वेदनेने विव्हळला आणि "हाय आई गं!" अशी मोठी हाक मारून खाली कोसळला. राजाने ती करुण हाक ऐकली आणि त्याचे हृदय द्रावले. त्या ब्राह्मणपुत्राची (श्रावणबाळाची) अवस्था बघून राजाला खूप वाईट वाटले. डोळ्यांत पाणी आणून राजा म्हणाला, "रे बाळा, तुझ्या मृत्यूला मी पापी कारणीभूत ठरलो आहे."

• English Meaning: The arrow shot by King Dasharatha struck Shravan Bal like an agent of death. In intense pain, he cried out for his mother and collapsed. Hearing this agonizing cry, the King's heart melted with guilt and sorrow. Looking at the young man, the King wept and said, "Alas! I am the sinner responsible for your untimely death."

मग कळवळुनी, नृपास बोले बाळ,

'कशि तुम्हीं साधिली वेळ!'

मम म्हातारे, मायबाप तान्हेले

तरुखाली असती बसले

कावड त्यांची, घेउन मी काशीला

चाललों तीर्थयात्रेला.

आणाया निर्मळ वारी

मी आलों या कासारीं

ही लगबग भरुनी झारी

जों परत फिरें, तों तुमचा शर आला

या उरांत रुतुनी बसला. ।।२।।

• मराठी अर्थ: मग तो मुलगा राजाला कळवळून म्हणाला, "तुम्ही ही कसली वेळ साधलीत? (असे का केलेत?). माझे वृद्ध आई-बाप तान्हेलेले असून एका झाडाखाली बसले आहेत. मी त्यांना कावडीत बसवून काशीला तीर्थयात्रेला घेऊन चाललो आहे. त्यांच्यासाठी शुद्ध पाणी नेण्याकरिता मी या तलावावर आलो होतो. मी झारीमध्ये पाणी भरून परत फिरणार इतक्यात तुमचा बाण माझ्या छातीत येऊन खुपसला."

• English Meaning: The boy painfully asked the King, "What have you done?" He explained that his elderly, thirsty parents were waiting under a tree. He was carrying them to Kashi for a pilgrimage in a 'Kavad' (shoulder carrier). He had come to the lake to fetch water, and just as he filled his vessel and turned to leave, the King's arrow pierced his chest.

मी एकुलता, पुत्र, कसा हा घाला

मजवरती अवचित आला!

त्यां वृद्धपणी, मीच एक आधार

सेवेस अतां मुकणार.

जा, बघतिल ते, वाट पांखरावाणी

द्या नेउन आधीं पाणी.

आहेत अंध ते दोन्ही,

दुर्वार्ता फोडुं नका ही,

ही विनती तुमच्या पायी,

मजमाघारी, करा तुम्ही सांभाळ

होउनियां श्रावणबाळ. ॥३ ॥।

• मराठी अर्थ: श्रावणबाळ म्हणाला, "मी त्यांचा एकुलता एक मुलगा आहे, हा असा घाला माझ्यावर अचानक का आला? त्यांच्या म्हातारपणी मीच एकमेव आधार होतो, आता मी त्यांच्या सेवेला मुकणार. तुम्ही जा, ते पक्ष्यासारखी माझी वाट पाहत असतील, त्यांना आधी पाणी द्या. ते दोन्ही अंध आहेत, त्यांना ही वाईट बातमी लगेच सांगू नका. माझी एवढीच विनंती आहे की, माझ्या पश्चात तुम्हीच 'श्रावणबाळ' होऊन त्यांचा सांभाळ करा."

• English Meaning: Shravan lamented that he was their only son and their only support in old age. He asked the King to go and give water to his blind parents, who were waiting anxiously for him. He begged the King not to break the news of his death immediately and requested the King to take his place and look after them as their son.

परि झांकुनि हे, सत्य कसे राहील?

विधिलेख न होई फोल.

काळिज त्यांचें, फाटुन शोकावेगें

ते येतिल माझ्यामागे,

घ्या झारी ... मी जातों ...

त्याचा बोल लागला जावया खोल,

सोडिला श्वास शेवटला,

तो जीव-विहग फडफडला,

तनु-पंजर सोडुनि गेला,

दशरथ राजा, रडला धायी धायी

अडखळला ठायी ठायीं.।।४।

• मराठी अर्थ: "पण हे सत्य किती काळ लपून राहील? नशिबाचे खेळ टळत नाहीत. दुःखाच्या वेगाने त्यांचे हृदय फाटेल आणि ते सुद्धा माझ्या मागे (मृत्यू पावून) येतील. ही झारी घ्या... मी आता जातो..." असे म्हणता म्हणता त्याचा आवाज क्षीण झाला. त्याने शेवटचा श्वास सोडला. त्याचा जीव पक्षी शरीररूपी पिंजरा सोडून उडून गेला. हे पाहून राजा दशरथ धाय मोकलून रडू लागला आणि दुःखात कोसळला.

• English Meaning: Shravan whispered that truth cannot be hidden forever and destiny is inevitable. He predicted that his parents' hearts would break with grief and they would follow him in death. Handing over the vessel, he breathed his last. His soul left his body like a bird leaving a cage. Seeing this, King Dasharatha wept bitterly and was overcome with immense grief.

क) अचूक पर्याय निवडा:

१. श्रावण बाळाला या गोष्टीचे दुःख झाले -

• उत्तर: आई-वडिलांची यापुढे सेवा करू शकणार नाही.

२. श्रावणबाळाने दशरथ राजाला सांगितले -

• उत्तर: श्रावणबाळ बनून आई-वडिलांचा सांभाळ करा. 

ग) कविता वाचून प्रश्नांची उत्तरे:

१. प्रश्न: श्रावणबाळ आपल्या आई-वडिलांना घेऊन कुठे आणि कसा जात होता? 

उत्तर: श्रावणबाळ आपल्या वृद्ध आणि अंध आई-वडिलांना कावडीत बसवून काशीला तीर्थयात्रेला घेऊन जात होता.

२. प्रश्न: 'मी पापी कारण बाळा!' असे दशरथ राजाने श्रावणबाळाला का म्हटले? 

उत्तर: राजा दशरथाने मारलेला बाण चुकून श्रावणबाळाच्या छातीत रुतला, ज्यामुळे निष्पाप श्रावणबाळाचा मृत्यू ओढवला. एका निरपराध आणि सेवाभावी पुत्राच्या हत्येला आपण कारणीभूत ठरलो, या पश्चात्तापातून राजाने स्वतःला 'पापी' म्हटले.

३. प्रश्न: श्रावणबाळाने शेवटचा श्वास घेताना राजाला काय सांगितले? 

उत्तर: श्रावणबाळाने राजाला सांगितले की, माझे आई-वडील तान्हेले असून माझी वाट पाहत आहेत, त्यांना आधी पाणी नेऊन द्या. तसेच, त्यांना माझ्या मृत्यूची वाईट बातमी लगेच सांगू नका आणि माझ्या पश्चात तुम्हीच त्यांचा मुलगा होऊन त्यांचा सांभाळ करा.

४. प्रश्न: 'श्रावणबाळ' या कवितेच्या शेवटी दशरथ राजा का रडला? 

उत्तर: श्रावणबाळाचा झालेला अंत पाहून आणि त्याच्या शब्दांतील करुण भाव ऐकून राजाचे हृदय हेलावले. एका मातृ-पितृभक्त पुत्राचा आपल्या हाताने अंत झाला, या दुःखाने राजा दशरथ धाय मोकलून रडला.

घ) ओळींचा अर्थ:

'त्यां वृद्धपणी, मीच एक आधार, सेवेस अतां मुकणार'

अर्थ: या ओळींचा अर्थ असा आहे की, श्रावणबाळाचे आई-वडील म्हातारे आणि अंध होते. त्यांच्या आयुष्याचा एकमेव आधार श्रावणबाळ हाच होता. पण राजाचा बाण लागल्यामुळे आता श्रावणबाळाचा मृत्यू जवळ आला होता. आपल्याला मृत्यू येणार याचे त्याला दुःख नव्हते, तर आपल्या पश्चात आपल्या वृद्ध आई-वडिलांची सेवा करायला आता कोणीही उरणार नाही आणि आपण त्यांच्या सेवेला कायमचे मुकणार आहोत, ही बोचणी त्याच्या मनाला लागली होती. श्रावणबाळाची अथांग पितृभक्ती या ओळींमधून दिसून येते.

ङ) श्रावण बाळाची गोष्ट

खूप वर्षांपूर्वी श्रावण नावाचा एक तरुण मुलगा होता. तो अत्यंत मातृ-पितृभक्त होता. त्याचे आई-वडील वृद्ध आणि अंध होते. त्यांची तीर्थयात्रा करण्याची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी श्रावणने एक 'कावड' तयार केली. एका पारड्यात वडिलांना आणि दुसऱ्या पारड्यात आईला बसवून तो त्यांना आपल्या खांद्यावरून तीर्थयात्रेला घेऊन निघाला.

एके दिवशी प्रवासात असताना त्याच्या आई-वडिलांना तहान लागली. श्रावण त्यांना एका झाडाखाली बसवून पाणी आणण्यासाठी नदीकाठी गेला. त्याच वेळी अयोध्यापती राजा दशरथ तिथे शिकारीसाठी आले होते. त्यांना पाण्याचा आवाज ऐकून वाटले की एखादा प्राणी पाणी पीत आहे. त्यांनी शब्दावेधी बाण सोडला. तो बाण प्राण्याला न लागता थेट श्रावणबाळाच्या उरात घुसला.

श्रावण कळवळून ओरडला. राजा दशरथ तिथे धावत आले, तेव्हा त्यांना आपली चूक उमजली. मरतानाही श्रावणला स्वतःची काळजी नव्हती, त्याला काळजी होती ती आपल्या तान्हेल्या आई-वडिलांची. त्याने राजाला विनंती केली की, "माझ्या आई-वडिलांना पाणी द्या आणि त्यांचा सांभाळ करा." असे सांगून त्याने प्राण सोडला. राजा दशरथ अत्यंत दुःखी झाले आणि पश्चात्तापाने रडू लागले. ही गोष्ट श्रावणबाळाच्या असीम भक्तीची आणि बलिदानाची आठवण करून देते.

च) ध्वनिदर्शक शब्द

तक्त्यातील अक्षरे जुळवून खालीलप्रमाणे योग्य ध्वनिदर्शक शब्द तयार होतात:

१. टेलिफोनची — ट्रीं ट्रीं २. पानांची — सळसळ ३. कावळ्याची — कावकाव ४. झऱ्याची — झुळझुळ ५. कोकिळेचे — कुहूकुहू ६. बांगड्यांची — किणकिण ७. शिजण्याची — गदबद (किंवा फसफस)

ज) 'र' ची योग्य लिपिचिन्हे (र-फार, र्, रेफ, त्र)

मराठीत 'र' लिहिण्याच्या चार पद्धती आहेत: (उदा. र, र्, र्, र्व). दिलेल्या शब्दांत योग्य चिन्हे लावल्यास शब्द खालीलप्रमाणे तयार होतील:

१) चक्र (क ला तिरकी रेघ) २) व्रत (व ला तिरकी रेघ) ३) खुरची (र वर रेफ - खुर्ची) ४) वर्दी (द वर रेफ) ५) पुनः (इथे पूर्ण 'र' हवा असल्यास - पुनर किंवा पूर्व) ६) बिऱ्हाड (ह ला र जोडला - बिऱ्हाड) ७) आशीर्वाद (व वर रेफ - आशीर्वाद) ८) ब्रह्मा (ब ला तिरकी रेघ - ब्रह्मा) ९) पत्र (त ला र जोडला - पत्र) १०) बर्बाद (ब वर रेफ - बर्बाद)